Disléicse a aithint

Bileog Disléicse 2

Ar an leathanach seo, déantar cur síos ar an gcontanam tacaíochta a úsáideann scoileanna lán-Ghaeilge agus Gaeltachta chun riachtanais dalta a aithint. Pléitear tástálacha diagnóisíocha maraon leis an riachtanas go mbeadh an síceolaí atá ina bhfeighil líofa i nGaeilge más Gaeilge teanga baile an pháiste.

An aithnítear luathchomharthaí na disléicse i scoileanna lán-Ghaeilge nó Gaeltachta ar an gcaoi chéanna is a aithnítear i scoileanna lán-Bhéarla iad?

Baineann gach scoil leas as Leanúntas Tacaíochta le riachtanais a aithint. Baintear úsáid as na treoracha céanna i scoileanna lán-Ghaeilge agus lán-Bhéarla araon maidir le cén chaoi disléicse a aithint an chaoi le tacú le daltaí. Déanann múinteoirí i scoileanna lán-Ghaeilge agus Gaeltachta monatóireacht ar fhorbairt teanga na bpáistí ó thús na bunscoile agus is féidir leo fadhbanna féideartha a aithint ón tús.

Tá trí chéim ag an Leanúntas Tacaíochta:

Céim 1: Má thugann an múinteoir nó tuismitheoir faoi deara nach bhfuil forbairt ag teacht ar scileanna litearthachta an pháiste, is féidir leis an múinteoir ranga tacaíocht a chur ar fáil ag brath ar riachtanais an pháiste (m.s cleachtadh agus treoir maidir le fónaic bhreise). Leagann an múinteoir spriocanna amach don pháiste. Cuirtear an páiste ar aghaidh chuig an gcéad chéim eile mura féidir leis na spriocanna seo a bhaint amach.

Céim 2: Nuair a thosaíonn an teagasc léitheoireachta i gceart, is féidir tástáil a dhéanamh le riachtanais a aithint. Tá roinnt de na tástálacha seo bunaithe ar forbairt na litearthachta Béarla i scoileanna lán-Bhéarla, agus baineann scoileanna lán-Ghaeilge agus Gaeltachta leas as uirlisí eile ar nós Áis mheasúnaithe don Luathlitearthacht agus Mar a Déarfá! le heolas a bhailiú faoi riachtanais na bpáistí. Bunaithe ar an eolas seo, cuireann an múinteoir ranga nó an múinteoir tacaíochta foghlama saintreoir foghlama i bhfeidhm i ngrúpa beag. Tar éis na hidirghabhála seo, déantar measúnú ar dhul chun cinn an pháiste agus cuirtear an páiste ar aghaigh go dtí an chéad chéim eile mura mbaineann siad na spriocanna foghlama amach.

Céim 3: Buaileann foireann (d’fhéadfadh múinteoir ranga, múinteoir tacaíochta foghlama, tuismitheoirí agus síceolaí oideachais bheith i gceist) le buanna an pháiste agus freagairt an pháiste leis an idirghabháil go dtí sin a phlé. Déanann an síceolaí diagnóis fhoirmiúil ag an gcéim seo agus déantar athbhreithniú ar phlean foghlama an pháiste, leis na hathruithe cuí curtha i bhfeidhm. De ghnáth cuireann an múinteoir tacaíochta foghlama tacaíocht ar fáil ag an gcéim seo. Bíonn an tacaíocht seo i bhfoirm teagasc duine le duine lasmuigh den seomra ranga.

Sula dtéann an páiste ar aghaidh chuig iar-bhunscoil, is gá athbhreithniú a dhéanamh ar riachtanais foghlama an pháiste. Aithnítear anseo na tacaíochtaí a bheidh as teastáil ón bpáiste san iar-bhunscoil.

Conas a bheadh fhios agat go cinnte go bhfuil disléisce ar do pháiste? Cé na huirlísí eile atá ar fáil seachas scagthástálacha disléicse a aithníonn comharthaí nó deacrachtaí disléicse?

Tá na comharthaí a bhaineann le disléicse éagsúil ó dhuine go duine. Bíonn láidreachtaí agus laigí éagsúla ar leith ag gach aon duine a bhfuil disléicse air nó uirthi. Ta breis eolais ar roinnt de na comharthaí is coitianta a bhaineann le disléicse le fáil ar shuíomh Chumann Disléicse na hÉireann nó Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte. 
Caithfear tástáil dhiagnóiseach a dhéanamh le síceolaí oideachais le fios a bheith agat go cinnte go bhfuil disléicse ar do pháiste. Ba cheart go mbeadh tuiscint ag an síceolaí a dhéanann an tástáil sin ar an dátheangachas agus ar shealbhú na litearthachta i ndá theanga éagsúla. Chomh maith leis sin – go háirithe más í Gaeilge teanga an bhaile – ba cheart go mbeadh Gaeilge ag an síceolaí. Sula ndéantar tástáil dhiagnóiseach, is féidir go leor eolais a fháil ar riachtanais an pháiste le huirlisí éagsúla cosúil leis an Áis Mheasúnaithe don Luathlitearthacht nó áis mheasúnaithe Mar a Déarfá chomh maith leis na scagthástálacha i mBéarla.

Céard iad na buntáistí a bhaineann le diagnóis a fháil? An bhféadfadh míbhuntáistí bheith i gceist?

De ghnáth tugann diagnóis faoiseamh do thuismitheoirí, cé go mbíonn sé deacair ag an tús. Tagann an faoiseamh nuair a thuigeann na tuismitheoirí nach mbaineann deacrachtaí an pháiste lena chumas ina iomláine, agus go bhfuil pobal daoine ann a raibh an eispéireas céanna acu is a bhí ag do pháiste go dtí seo. Is féidir le diagnóis an próiseas a bhogadh ó dheacrachtaí a aithint go dtí aimsiú réiteach na ndeacrachtaí. Tugann an tuairisc a bhíonn le diagnóis eolas luachmhar ar bhuanna an pháiste chomh maith leis na réimsí ina mbeidh tacaíocht ag teastáil. Cuirtear torthaí na tuairisce san áireamh i bplean idirghabhála a dhíríonn isteach ar bhuanna an pháiste, agus ar na réimsí a mbíonn an páiste an streachailt leo.

Bíonn an éifeacht a bhaineann le lipéadú an pháiste ina hábhar imní do thuismitheoirí. Is minic go n-aithníonn an páiste na deacrachtaí seo fiú mura bhfuil diagnóis fhoirmiúil i gceist. Is féidir le diagnóis bheith úsáideach chun daoine eile a raibh na deacrachtaí céanna acu a aithint. Cé go dtugann tuairisc shíceolaíochta léargas maith ar bhuanna nó dheacrachtaí an pháiste, is tábhachtach a chur san áireamh go bhféadfadh athruithe teacht air seo thar thréimhse ama. Is uirlis í tuairisc shíceolaíochta a chuireann le hidirghabháil chuí a ullmhú, ní tuar ar chumais an pháiste atá i gceist.

An féidir le páistí tacaíochtaí a fháil ar scoil a bhaineann leis an léitheoireacht agus an scríobhneoireacht, fiú mura bhfuil fadhb litearthachta aitheanta ag duine proifisiúnta?

Is féidir. Cinntíonn an Leanúntas Tacaíochta go gcuirtear tacaíocht ar fáil a luaithe is a aithnítear fadhb. Tugann an múinteoir ranga nó múinteoir tacaíochta foghlama tacaíocht agus déantar athbhreithniú rialta ar dhul chun cinn an pháiste. Féach ar an gcéad cheist ar an leathanach seo le míniú níos fearr a fhail ar an Leanúntas Tacaíochta.

An bhfuil nasc idir Neamhord de chuid Speictream an Uathachais (ASD), Neamhord Hipirghníomhaíochta an Easnaimh Airde (ADHD) agus disléicse?

Tá neart taighde déanta ar an nasc idir ADHD agus disléicse. Comhlíonann thart ar 25-40% de pháistí a bhfuil ADHD nó disléicse orthu na critéir don neamhord eile (Pennington, 2006). Ní bhíonn ceachtar den neamhord mar chúis leis an neamhord eile. Tá an chuma ar an scéal go bhfuil tosca riosca i gcoitinne ag an dá neamhord, rud is cúis le diagnóis don dá neamhord i roinnt cásanna.

Níl an méid céanna taighde déanta ar an nasc idir ASD agus disléicse. Bunaithe ar an eolas atá againn, ní mó an seans go mbeidh disléisce ar dhuine le ASD is a bheidh ann do dhuine nach bhfuil ASD air, agus a mhalairt.