Oideachas iar-bhunleibhéil agus disléicse

Is minic le páistí a bheith imníoch sna chéad míonna a bhfreastalaíonn siad ar an iar-bhunscoil. Ar an leathanach seo, déantar iarracht an t-aistriú ón mbunscoil go dtí an iar-bhunscoil a éascú do pháistí le disléicse agus a dtuismitheoirí.

Ullmhúchán ceart an ghné is tábhachtaí den aistriú. Cuir eolas ar na córais is féidir a chur i bhfeidhm chun cuidiú le do pháiste leis an leibhéal níos airde féin-bhainistithe agus féin-eagrúcháin a théann leis an iar-bhunscolaíocht. 

Cén chomhairle a thabharfá maidir leis an aistriú ó bhunscoil lán-Ghaeilge go dtí iar-bhunscoil lán-Ghaeilge?

Is gá bheith eagraithe le haistriú rathúil ó bhunoideachas go hoideachas dara leibhéal a chinntiú. Cinntigh go bhfuil an scoil ar an eolas maidir le riachtanais nó tacaíochtaí breise a bheidh ag teastáil ó do pháiste. Is minic a bhíonn imní ar pháistí sna míonna tosaigh den iar-bhunscolaíocht, agus ba chóir ceist a chur orthu faoin gcaoi a mothaíonn siad, ar bhonn rialta. Cuir ar a suaimhneas iad le spreagadh agus moladh, agus abair leo go n-éireoidh rudaí níos éasca. Is fiú súil a chaitheamh ar an dialann scoile gach lá le fadhbanna a aithint ag an tús.

Bítear ag súil le leibhéal níos airde féinbhainistíochta agus féineagraithe san iar-bhunscoil. Bíonn deacrachtaí ag roinnt páistí a bhfuil disléicse orthu leis an eagrú. Más amhlaidh an cás, is fiú a chinntiú go bhfuil córais i bhfeidhm a chabhróidh le do pháiste bheith eagraithe:

  • Déan meabhrúcháin laethúla a sceidealú ar fhón nó ar thaibléad an pháiste a chuireann i gcuimhne dó nó di a bhfuil ag teastáil do na ranganna.
  • Iarr ar an múinteoir cead a thabhairt do do pháiste pictiúr den obair bhaile a ghlacadh má bhíonn sé deacair air nó uirthi an OB a thaifeadadh.
  • Déan amhchláir bhreise a chóipeáil agus cuir sa mhála scoile nó taisceadán iad.
  • Cuir tic amháin in aice leis an OB agus í críochnaithe, agus an dara tic nuair atá sí curtha sa mhála scoile.
  • Déan tascanna móra (m.s. ullmhúchán do scrúduithe stáit) a bhriseadh síos ina gcodanna, ionas nach mbeidh an iomarca struis ar an bpáiste.
  • Bain úsáid as aipeanna meabhairmhapaí le topaicí agus eolas ó ábhar scoile a eagrú. Má tá aip in úsáid, faigh amach an féidir an t-eolas a scríobh i nGaeilge agus an bhfuil an fhéidearthacht ann chun méid nó dath an chló a athrú le go mbeidh siad oiriúnach do riachtanais an pháiste.

 

Is féidir teicneolaíocht teanga a úsáid chun cabhrú le do pháiste san iar-bhunscoil. Is féidir le do pháiste teanglann.ie agus foclóir.ie a úsáid le téarmaíocht a bhaineann le hábhar faoi leith a fhoghlaim. Tá ‘draoi gramadaí’ ar fáil ar teanglann.ie atá an-úsáideach má tá aistí nó freagraí a scríobh ag do pháiste. Tá eolas breise a bhaineann le bogearraí cabhrach, chomh maith le seiceálaithe litrithe agus gramadaí ar fáil sa mhír maidir le Tacaíocht a chur ar fáil don pháiste le disléicse. 

Cén chomhairle atá ann faoi pháiste a bhfuil disléicse air a chlárú i scoil ina bhfuil iPadanna in úsáid?

Is féidir leis an teicneolaíocht bheith ina hábhar cabhrach do pháistí a bhfuil disléicse orthu. Tá neart bogearraí ann a chabhraíonn leis an litearthacht (m.s. bogearra téacs -> caint agus seiceálaithe litrithe agus gramadaí) agus leis an eagrúchán (m.s. meabhairmhapaí agus meabhrúcháin). Ciallaíonn sé seo gur féidir le iPad bheith ina bhuntáiste don pháiste. Is gá a chinntiú go bhfuil teagasc na scoile curtha in oiriúint sa chaoi is go n-oireann an teagasc don teicneolaíocht, agus ba chóir go mbeadh acmhainní foghlama ar fáil ar pháipéar dóibh siúd arbh fhearr leo páipéar a úsáid.

Cén tionchar a bheidh ag an disléicse ar chumas mo pháiste an tríú teanga a fhoghlaim?

Tugann taighde a rinneadh le déanaí (Von Hagen, 2019) le fios go mbíonn páistí a bhfuil disléicse orthu chomh maith céanna ó thaobh fhoghlaim an tríú teanga de. É sin ráite, tá roinnt páistí ann a mbeidh tacaíocht bhreise uathu. Bíonn páistí i scoileanna lán-Ghaeilge an-chumasach ó thaobh fhoghlaim an tríú teanga de mar go bhfuil scileanna litearthacha Béarla agus Gaeilge sealbhaithe acu cheana féin. Tá tuiscint mhaith ag na páistí seo ar an gcaoi a bhfeidhmíonn teangacha mar go bhfuil siad líofa i ndá theanga cheana.

Déan cinnte go bhfaigheann do pháiste neart taithí leis an teanga labhartha, rud a chuirfidh go mór le cumas agus le forbairt litearthachta an pháiste. Is gá cúpla rud a chur san áireamh agus teanga iasachta á roghnú le staidéar a dhéanamh uirthi. I dtosach báire is gá córas scríbhneoireachta na teanga a chur san áireamh. Tá sé níos éasca teangacha a fhoghlaim a bhfuil córas scríbhneoireachta simplí acu (an Spáinnis nó an Iodáilis). An dara rud atá le cur san áireamh ná an teicneolaíocht chúnta atá ar fáil sa teanga, teicneolaíocht téacs -> caint agus seiceálaithe litrithe agus gramadaí mar shampla. Bíonn cuid mhór de scrúduithe teanga bunaithe ar an gcaint agus ar an éisteacht, rud atá éagsúil le hábhair eile. Tá gach seans go mbainfidh do pháiste sult as seo is go n-éireoidh go geal leo leis an teanga.

An bhfuil aon chásanna ann ina mbeadh sé inmholta gan páiste a sheoladh chuig iar-bhunscoil lán-Ghaeilge, tar éis dó nó di bheith i mbunscoil lán-Ghaeilge?

Is deacair an cheist seo a fhreagairt gan sonraí an cháis bheith ar eolas. Is é an rud is tábhachtaí atá le cur san áireamh agus iar-bhunscoil á roghnú ná éiteas na scoile. Faigh amach an bhfuil polasaí maith ionchuimsithe acu, an taithí atá acu le páistí a bhfuil na riachtanais chéanna acu is atá ag do pháiste agus an bhfuil siad toilteanach foghlaim faoi conas freastal ar riachtanais do pháiste. Cuir ceist orthu faoi na rudaí seo ag déan cinneadh atá bunaithe ar chumas na scoile freastal ar riachtanais do pháiste, agus suim an pháiste freastal ar iar-bhunscoil lán-Ghaeilge. Cabhróidh na scileanna teanga atá sealbhaithe ag do pháiste ag leibhéal bunscoile leis nó léi agus iad ag bogadh ar aghaidh go dtí an iar-bhunscolaíocht.

Céard iad na hábhair is fearr le roghnú ag leibhéal na hiar-bhunscoile? Ar chóir na hábhair a mbaineann foghlaim de ghlanmheabhair leo a sheachaint?

Roghnaigh ábhair bunaithe ar spéiseanna agus láidreachtaí do pháiste, chomh maith le riachtanais an ábhair. Má bhíonn deis ag do pháiste ábhair éagsúla a thriail ag tús na chéad bhliana, tuigfidh siad céard iad na hábhair is fearr leo. Má tá do pháiste go maith ag réiteach fadhbanna nó má thuigeann siad coincheapa teibí, seans go n-oirfidh fisic nó ceimic don pháiste. Má tá do pháiste cruthaitheach le cumas maith amharcspásúil, seans go n-oirfidh ealaín nó líníocht theicniúil. Ní bhíonn droch-chuimhne ag gach páiste a bhfuil disléicse air nó uirthi ach ba chóir ábhair a mbaineann foghlaim de ghlanmheabhair, an stair mar shampla, a sheachaint má tá droch-chuimhne ag do pháiste. Is fiú súil a chaitheamh ar iarpháipéir scrúdaithe le fáil amach a bhfuil ag teastáil sna freagraí. Bíonn gá le sleachta fada nó aistí i roinnt ábhar, agus ní bhíonn in ábhair eile.

Ó thaobh na dteangacha de, is mó seans go n-éireoidh go maith le páistí a bhfuil disléicse orthu le teangacha ar nós na Spáinnise, teangacha a bhfuil córas simplí scríbhneoireachta acu ina ndéantar gach litir a fhuaimniú. Is fiú súil a chaitheamh ar an teicneolaíocht chúnta agus ar na hacmhainní atá ar fáil ar líne a bhaineann leis an teanga sula roghnaíonn tú í. Is gá spéiseanna an pháiste a chur san áireamh chomh maith. Bíonn tionchar ag spéis do pháiste san ábhar ar a c(h)umas eolas a bhaineann leis an ábhar a chuimhneamh. Má tá spéis ag do pháiste san ábhar beidh siad níos spreagtha staidéar a dhéanamh air agus an t-eolas a chuimhneamh. Beidh do scoil in ann tuilleadh comhairle a chur ort maidir leis seo.

An fearr na scrúduithe Stáit a dhéanamh trí Bhéarla?

Má fhoghlaimíonn do pháiste an t-ábhar trí mheán na Gaeilge, is fearr na scrúduithe Stáit a dhéanamh i nGaeilge. Beidh aithne ag do pháiste ar an téarmaíocht Ghaeilge a úsáidtear sna hábhair má dhéantar an teagasc i nGaeilge. Chomh maith leis sin, beidh taithí acu le struchtúrú agus scríobh na bhfreagraí i nGaeilge. D’fhéadfaí pointí breise bheith ar fáil do do pháiste má dhéanann sé nó sí na scrúduithe i nGaeilge.

Céard iad na tacaíochtaí atá ar fáil do na scrúduithe Stáit, m.s. tarscaoileadh litrithe, srl. sna hábhair ar fad?

D’fhéadfadh scoláirí a bhfuil deacrachtaí litearthachta acu bheith i dteideal roinnt de na socruithe seo, ag brath ar dhéine riachtanais an scoláire:

  • Tarscaoileadh litrithe nó gramadaí sna hábhair teanga amháin (ní bhaineann sé seo le hábhair eile)
  • Peann léitheoireachta scrúdaithe, a dhéanann an script scrúdaithe a scanáil agus a léamh (do scripteanna scrúdaithe atá i mBéarla)
  • Cúntóir léitheoireachta a chabhraíonn le léitheoireacht an scoláire nuair a bhíonn gá leis m.s. focail nó frásaí a léamh amach nuair is gá
  • Léitheoir, a dhéanfaidh an páipéar scrúdaithe a léamh
  • Ríomhaire nó gléas taifeadta a dhéanann freagraí an scoláire a thaifeadadh
  • Scríobhaí (i gcásanna eisceachtúla)

 

Tá socruithe eile ann má tá lagú amhairc nó éisteachta ar do pháiste. Cuirtear treoirlínte ar fáil, a ndéantar leasú orthu gach bliain. Déan cinnte na treoirlínte is nuaí a fháil ón scoil maidir le dátaí deiridh d’iarratais. Seo iad treoirlínte na bliana 2019: https://www.examinations.ie/schools/BI-1013-1972533.pdf

Tá cáilitheacht do pháiste do na socruithe seo bunaithe ar a c(h)uid torthaí is déanaí i dtástálacha litearthachta (cinn a rinneadh sa 12 mhí roimhe). Is smaoineamh maith é torthaí scoile do pháiste a thaifeadadh, agus samplaí den obair a dhéanann sé nó sí a choinneáil. Ní bhíonn gá le tuairisc shíceolaíochta le cur isteach ar na socruithe.