Tacaíocht a chur ar fáil don pháiste le disléicse

Ar an leathanach seo, insítear duit cén chaoi ar féidir leat tacú le do pháiste le disléicse – sa bhaile, ar scoil agus sa phobal. 

Cuirfear ar an eolas tú faoi conas breathnú amach do shláinte do pháiste chomh maith le do shláinte féin agus na bealaí difriúla ar féidir leat tacú leis de réir mar a fhaigheann sé níos sine.

Gheobhaidh tú amach céard iad na deiseanna léitheoireachta agus scríbhneoireachta praiticiúla a bhíonn ar fáil sa mbaile.

Cén chaoi ar féidir liom tacú le mo pháiste?

Tá neart bealaí ann cabhrú le do pháiste a bhfuil disléicse air dul chun cinn a dhéanamh, beag beann ar an teanga a labhraíonn sibh sa bhaile. Tá sé tábhachtach tacaíocht a bhaineann le scileanna teanga agus litearthachta a chur ar fáil ag aois óg. Tugtar comhairle a bhaineann leis seo thíos:

  • Bainfidh do pháiste tairbhe as idirghabháil i dteanga ar bith m.s ag obair ar scileanna fheasacht fóineolaíochta agus stór focal a fhorbairt.
    • Feasacht fóineolaíochta: forbair an scil seo trí rímeanna agus dánta a chumadh agus éisteacht leo, cluichí a imirt ar nós ‘feicim le mo shúile beaga cinn’ a dhíríonn ar fhuaimeanna, nó trí fhuaimeanna a thabhairt isteach i ngníomhaíochtaí eile (m.s. iarr ar do pháiste líon na bhfuaimeanna i bhfocal a chomhaireamh, agus cos bhacóide a dhéanamh do gach fuaim).
    • Stór focal: Bealaí iontacha le stór focal a fhorbairt ná léitheoireacht, éisteacht le closleabhair agus biongó na bhfocal a imirt.
  • Tabhair rudaí le léamh do do pháiste a bhfuil suim ag do pháiste ann – d’fhéadfadh cártaí Pokemon nó irisí a bhaineann le hainmhithe, carranna nó spórt a bheith i gceist.
  • Labhair Gaeilge leis an bpáiste más í Gaeilge teanga an tí. Dá mhéad taithí a bhíonn ag páistí leis an nGaeilge, is ea is fearr a éiríonn leo litearthacht na Gaeilge a shealbhú, dar le taighde a bhaineann le páistí i scoileanna Gaeltachta (Harris et al., 2006).
  • Lig don pháiste labhairt, agus éist leis an bpáiste.
  • Cuir deiseanna léitheoireachta ar fáil sa dá theanga. Mura bhfuil tú muiníneach go leor rudaí a léamh le do pháiste i nGaeilge, is féidir closleabhair Ghaeilge a úsáid (An Gúm & Breacadh)
  • Taifead dul chun cinn do pháiste sa dá theanga agus déan monatóireacht ar fhorbairt an pháiste sa dá theanga, chun monatóireacht a dhéanamh ar aistriú scileanna idir an dá theanga.
  • Bain úsáid as straitéisí idirghabhála atá bunaithe ar fhianaise (Gaeilge/Béarla/teanga eile a labhraítear sa teach) agus tú ag cabhrú leis an bpáiste sa bhaile.
  • Má bhíonn sé deacair ar do pháiste obair bhaile (OB) a thaifeadadh, iarr ar an bpáiste pictiúr den OB a ghlacadh nó iarr ar an múinteoir ranga ríomhphost leis an OB a sheoladh.
  • Cuir deiseanna fiúntacha léitheoireachta agus scríbhneoireachta ar fáil don pháiste i ngnáthghníomhaíochtaí an lae. Mar shampla, léigh oidis agus lipéid bhia le chéile, scríobh nótaí ar fhéilire an teaghlaigh, úsáid bileoga agus catalóga siopadóireachta, scríobh liostaí siopadóireachta, liostaí rudaí atá le déanamh nó cártaí. Iarr ar an múinteoir leibhéal laghdaithe obair bhaile a thabhairt don pháiste, más gá.

 

Ar scoil agus sa phobal:

  • Bíodh ionchur agus i bpleanáil scoile, bí oscailte faoi riachtanais do pháiste agus comhoibrigh leis an múinteoir chun tacaíocht a chur ar fáil do do pháiste.
  • Iarr ar dhaoine eile comhairle a thabhairt nuair a bhíonn gá léi.
  • Cláraigh leis an leabharlann agus freastal ar imeachtaí a bhaineann le teangacha nó litearthacht. Tá neart eagraíochtaí a chabhraíonn le tuismitheoirí atá ag tógáil a gcuid páistí trí Ghaeilge nó go dátheangach.
  • Cláraigh le Gaeloideachas chun an Nuachtlitir RSO a fháil ina bhfuil eolas ar acmhainní, chomh maith leis an nuacht is déanaí.

 

Ag an am céanna, tá sé tábhachtach aire a thabhairt do shláinte do pháiste chomh maith le do shláinte féin:

  • Bíodh foighne agat. Is gá a thuiscint go nglacfaidh sé am agus dúthracht scileanna léitheoireachta a fhorbairt.
  • Cuir le muinín do pháiste, dírigh ar na buanna atá aige nó aici agus déan iad a mholadh as a scileanna agus a gcumais. Abair leo go bhfuil neart daoine ann a raibh disléicse orthu a bhain spriocanna uaillmhianacha amach.
  • Bí stuama faoi: ní bun agus barr an scéil an disléicse, níl ann ach cuid amháin den eispéireas foghlama.

 

Is féidir an páiste a thacú ar bhealaí eile agus é nó í ag dul in aois:

  • Mol gnáthamh laethúil a chabhraíonn le rudaí a eagrú (m.s. spás staidéir atá idir néata agus eagraithe, comhaid dhathchódaithe, cuir teorainn leis na rudaí a chuireann isteach ar an obair sa spás staidéir, féilire don OB/Staidéar, srl.)
  • Úsáid teicneolaíocht a ligeann do pháistí a bhfuil foghlamtha acu a léiriú agus a thaifeadadh ar bhealaí éagsúla (físeán a dhéanamh, comhad fuaime a thaifeadadh, srl.)
  • Cuir deiseanna ar fáil a ligeann don pháiste eolas ar na hábhair a fháil ar bhealaí éagsúla. D’fhéadfadh físeáin, closleabhair, podchraoltaí nó acmhainní/ceachtanna ar líne a bheith i gceist.
  • Cuir isteach ar tharscaoileadh litrithe/gramadaí nó socruithe eile do scrúduithe más gá (féach ar cheist X chun tuilleadh eolais a fháil)

 

Tá comhairle úsáideach ar shuíomh idirlín Chumann Disléicse Éireann do thuismitheoirí páistí a bhfuil disléicse orthu. Cé nach bhfuil an chomhairle seo bunaithe ar pháiste i scoleanna lán-Ghaeilge agus Gaeltachta, tá an chuid is mó di ábhartha.

Cén tionchar a imríonn leibhéal Gaeilge an tuismitheora ar an tacaíocht ar féidir leis nó léi a chur ar fáil don pháiste (a bhfuil disléicse air) atá ag foghlaim trí mheán na Gaeilge?

Baineann tábhacht leis an idirghabháil sa bhaile, beag beann ar leibhéal Gaeilge an tuismitheora. Is féidir scileanna litearthachta a shealbhaítear i dteanga amháin cabhrú le forbairt na scileanna céanna i dteanga eile. Cuireann an léitheoireacht i dteanga an tí, chomh maith le comhráite agus díospóireachtaí, le forbairt stór focal an pháiste. Ní bhaineann an brú céanna le tascanna léitheoireachta agus scríbhneoireachta sa bhaile is a bhaineann le hobair bhaile: d’fhéadfadh liosta siopadóireachta nó liosta rudaí atá le déanamh a bheith i gceist anseo, nó súil a chaitheamh ar thuar na haimsire sula dtéann tú amach don lá.

Is féidir le tuismitheoirí nach bhfuil Gaeilge acu cabhrú lena bpáistí atá ag foghlaim trí mheán na Gaeilge, iad siúd a bhfuil disléicse orthu san áireamh. Maidir le hionchur teanga na Gaeilge, is féidir stór focal agus scileanna léamhthuisceana a fhorbairt trí éisteacht le closleabhair le chéile. Ba chóir an deis a chur ar fáil don pháiste a bheith ag léamh i nGaeilge: mura bhfuil tú cinnte faoin bhfuaimniú, cuireann www.teanglann.ie comhaid fuaime ar fáil d’fhocail aonair agus cuireann www.abair.ie comhaid fuaime ar fáil do fhrásaí agus abairtí. Tá neart acmhainní agus aipeanna ar fáil ar líne a chuireann ceachtanna ar fáil do pháistí, ceachtanna a bhaineann leis an litriú, stór focal agus an léitheoireacht. 

Is tuismitheoir agus iarscoláire gaelscoile mé a bhfuil disléicse orm. Ní raibh aon tacaíocht ar fáil domsa nuair a bhí mé ar scoil. Conas ar féidir liomsa cabhrú le mo pháiste anois?

Tá ár gcuid tuisceana ar an disléicse ag forbairt go leanúnach mar aon lenár dtuiscint ar idirghabhálacha éifeachtacha le cabhrú le páistí a bhfuil disléicse orthu. Tá sé tábhachtach do pháiste a spreagadh agus a mholadh chun cur lena gcuid féinmhuiníne. Ós rud é gur fhreastail tusa ar ghaelscoil, is féidir leat cur le scileanna teanga do pháiste trí Ghaeilge a labhairt leis nó léi sa bhaile agus is buntáiste mór í sin. Chomh maith leis sin, tá comhthuiscint agat le do pháiste: tuigeann tú na dúshláin atá ann ach gur féidir iad a shárú. Beidh tú in ann cabhrú le hobair bhaile agus tionscadail eile freisin agus aon chleasanna nó mhodhanna oibre a chabhraigh leatsa a roinnt le do pháiste. Tá go leor tacaíochta ar fáil i scoileanna anois agus tá tuilleadh eolais air sin sa rannóg maidir le Disléicse agus oideachas lán-Ghaeilge. Tá tuilleadh eolais ar na bealaí le tacaíocht a chur ar fáil sa bhaile sa chéad ceist ar an leathanach seo.

Cén cineál tacaíochta ar cheart dom, mar thuismitheoir, a bheith ag lorg ón scoil?

Tá sé tábhachtach go gcuirfear tacaíocht léitheoireachta ar fáil do do pháiste. Ag brath ar riachtanais do pháiste, is féidir díriú ar na gnéithe seo a leanas mar chuid de chlár tacaíochta:

  • Traenáil san fheasacht fóineolaíochta ag díriú ar (i) idirdhealú a dhéanamh idir fuaimeanna na teanga agus (ii) fuaimeanna a scaradh óna chéile nó a chur le cheile.
  • Traenáil san fhónaic i nGaeilge agus i mBéarla. Tá traenáil ag teastáil sa dá theanga toisc nach ionann fuaimeanna an dá theanga ná rialacha litir-go-fuaim an dá theanga. Tá acmhainní ar fáil sna cláir seo, mar shampla: Fónaic na Gaeilge, Mar a Déarfá, Cód na Gaeilge, agus Lámh Chúnta. Tá cláir agus acmhainní nua á bhforbairt go leanúnach.
  • Cleachtadh léitheoireachta le leabhair ghrádaithe (céimnithe? – graded readers?). Tá a leithéid ar fáil mar chuid de Cleite agus Séideán Sí.
  • Traenáil ar na focail ardmhinicíochta
  • Straitéisí litrithe e.g. féach-scríobh-clúdaigh-abair-seiceáil
  • Go leor cleachtaidh agus aithrise ar scileanna léitheoireachta agus teanga
  • Comhléitheoireacht agus athléitheoireacht (repeated reading?) le cur le líofacht agus luas na léitheoireachta
  • Cluichí agus cleachtaí leis an stór focal a leathnú le scileanna léamhthuisceana a ardú.

 

Cé go bhfuil éagsúlachtaí ann idir an dá theanga, cuireann dul chun cinn i dteanga amháin le scileanna sa teanga eile. Ba cheart go ndéanfaí measúnú ar dhul chun cinn do pháiste go rialta agus go ndéanfaí athbhreithniú ar a c(h)lár idirghabhála dá réir. Chomh maith leis sin, ba chóir go mbeadh fáil ag do pháiste ar theicneolaíochtaí cúnta má bhíonn sé ag teastáil uaidh nó uaithi.

Cén teicneolaíocht chúnta atá ar fáil do pháistí a bhfuil disléicse orthu atá i scoileanna lán-Ghaeilge nó Gaeltachta (m.s. guth -> téacs, téacs -> fuaim srl.)? Tá an chuma ar an scéal gur i mBéarla amháin a fheidhmíonn formhór na mbogearraí a úsáidtear i scoileanna.

Tá teicneolaíocht ag Abair.ie a ligeann duit éisteacht le téacs a chlóscríobhann tú isteach ar an suíomh. Is féidir canúint an duine agus luas na cainte a roghnú chomh maith. Tá guthanna ag Abair chomh maith ar féidir iad a úsáid leis an léitheoir scáileáin NVDA, a léann amach an téacs ar an scáileán. Tá treoir maidir le suiteáil an léitheora scáileáin agus an bhreiseáin anseo:

https://www.abair.tcd.ie/products/nvda/download.html. I measc na dteicneolaíochtaí eile tá an seiceálaí litrithe GaelSpell agus an seiceálaí gramadaí Anois, atá ar fáil ag www.cruinneog.com, teicneolaíochtaí a ligeann don úsáideoir earráidí i gcomhaid Word a cheartú.

Acmhainn eile is ea An Scéalaí a thugann teicneolaíocht chúnta agus eispéireas foghlama le chéile (https://www.abair.tcd.ie/scealai/#/landing). Ligeann An Scéalaí don úsáideoir scéal no aiste a scríobh agus a obair féin a cheartú i bpróiseas dhá chéim. Is í an tseiceáil fuaime an chéad chéim, nuair a éisteann an t-úsáideoir leis an scéal nó aiste á léamh ag ceann de ghuthanna ABAIR. An aidhm atá leis seo nó go gceartóidh an t-úsáideoir earráidí litrithe, earráidí gramadaí nó focail a fágadh ar lár nuair a chloiseann siad sa tseiceáil fuaime iad. An dara céim is ea seiceáil uathoibríoch litrithe agus gramadaí leis an mbogearra An Gramadóir. Is féidir leis an múinteoir aiseolas labhartha nó scríofa a chur ar fáil don scoláire. Déantar na scéalta a stóráil i gcuntas an scoláire, áit a ndéantar taifead ar obair scríofa agus dul chun cinn an scoláire.

An bhfuil aon chluichí as Gaeilge ar fáil chun cabhrú leis an léitheoireacht agus an litriú? Táimid ag úsáid Nessy and Reading Eggs sa Bhéarla.

Tá leabhairíní ag an gclár Mar a Déarfá (https://www.maradearfa.ie/) le físeáin a chabhróidh le páistí idirdhealú a dhéanamh idir fuaimeanna na Gaeilge, scil thábhachtach don luathlitearthacht. Tá na leabhairíní agus na físeáin sin ar fáil sa trí mhórchanúint. Tá cluichí teanga agus litearthachta ag an gclár Séideán Sí chomh maith sna mórchanúintí (https://www.seideansi.ie/).

Tá go leor cluichí agus achmainní forbartha don churaclam Gaeilge agus don oideachas lán-Ghaeilge ó thuaidh. Tá cluichí ar líne ag an gclár Cleite a chabhraíonn le páistí scileanna fóineolaíochta, fónaice agus léithoireachta a fhorbairt (https://ccea.org.uk/learning-resources/clar-luathleitheoireachta-cleite/cluichi-bhanda-1#section-7267). Tá cluichí teanga agus litearthachta ag an gclár Féasta Focal chomh maith (https://ccea.org.uk/learning-resources/feasta-focal). Tá cluichí fónaice ag an gclár Cód na Gaeilge (https://ccea.org.uk/learning-resources/cod-na-gaeilge) a chabhraíonn le páiste an nasc idir litir agus fuaim a thuiscint. Tá cluichí litrithe ag (http://legacy.ccea.org.uk/curriculum/gaeloideachas/foghla%C3%AD_focal).

Tá liosta iomlán d’acmhainní ar fáil ar shuíomh gréasáin COGG (www.cogg.ie).

An bhfuil aon mholtaí maidir le tacú leis an duine óg le riachtanais bhreise le linn na cianfhoghlama?

Tá dúshláin agus deiseanna ag baint leis an gcianfhoghlaim.

Na dúshláin:

  • Tá sé níos deacra ar mhúinteoirí measúnú a dhéanamh ar an dul chun cinn atá á dhéanamh ag páistí nuair nach bhfuil siad sa rang. Coinnigh taifead ar an dul chun cinn atá á dhéanamh ag do pháiste agus cuir ar a s(h)úile dóibh é má bhíonn drochlá acu. Má tá deacracht ag do pháiste le hábhar, scil nó topaic ar leith, breac síos é.
  • Bíonn roinnt mhaith cleachtaidh agus aithrise de dhíth ar pháistí le disléicse agus seans nach mbeidh na deiseanna sin ar fáil nuair nach bhfuil siad ar scoil. Is féidir deiseanna foghlama nó cleachtadh a shníomh isteach sa lá. Mar shampla, má bhíonn an deis agat cócaireacht a dhéanamh le do pháiste, is féidir scileanna léitheoireachta (an t-oideas) agus seicheamhú (comhábhair agus céimeanna) a chleachtadh i gcomhthéacs difriúil.

 

Na deiseanna:

  • Tá an lá scoile níos solúbtha anois agus beidh níos mó ama ag do pháiste eolas a phróiseáil.
  • Is deis mhaith í seo do pháistí fáil amach cén cineál foghlamtha a oireann dóibh – is céim thábhachtach í seo i bhforbairt an fhoghlaimeora neamhspleách. Is féidir leo a spás a chur in oiriúnt dóibh féin, sosanna a ghlacadh nuair a oireann sé dóibh, agus ábhair eile foghlama a thriail (closleabhair, podchraoltaí, físeáin, etc.).
  • Tá se tábhachtach cruth a chur ar an lá. Is maith an rud clár ama a chur le chéile agus dathanna éagsúla a chur ar thascanna difriúla.
  • Bain triail as teicneolaíochtaí nua. Féach ar na haipeanna a ndéantar tagairt dóibh thuas chomh maith leis na cineálacha éagsúla teicneolaíochtaí cúnta don Ghaeilge.

Cuireann méid na hoibre baile a bhíonn le déanamh ag mo pháiste frustrachas air. Glacann sé neart ama air nó uirthi an obair a dhéanamh agus géilleann sí nó sí go minic. N’fheadar cén chaoi le feabhas a chur ar chúrsaí gan frustrachas nó buairt a chur orainn beirt.

Tá dul chun cinn déanta agat cheana féin mar go bhfuil an obair bhaile aitheanta mar fhoinse frustrachais: tá an iomarca le foghlaim ag an bpáiste in achar teoranta ama. Is fiú labhairt leis an múinteoir le fáil amach an féidir an obair bhaile a athrú sa chaoi nach mbeidh foghlaim de ghlanmheabhair nó lear mór eolais i gceist.

Ansin, aimsigh bealaí éagsúla leis an ábhar atá le foghlaim a fhoghlaim. D’fhéadfadh cláir faisnéise, físeáin, podchraoltaí nó closleabhair bheith i gceist anseo. Is é an bealach is fearr chun eolas a fhoghlaim ná ‘’spreagthaigh’’ a chur ar fáil. D’fhéadfaí rudaí atá ar eolas ag an bpáiste cheana féin, chomh maith le spreagthaigh amhairc (íomhánna/pictiúir) agus spreagthaigh ceoil bheith i gceist, ach iad bheith ar fáil. Is féidir le meabhairmhapaí cabhrú leis an bpáiste naisc idir codanna éagsúla eolais a shamhlú, agus na codanna eolais seo a úsáid mar spreagthaigh dá chéile.

Má tá scileanna á bhfoghlaim ag do pháiste, seachas eolas (m.s. scileanna matamaitice, fónaice), is féidir straitéisí samhlaithe a úsáid. D’fhéadfaí ábhar fisiciúil a úsáid (m.s. cnaipí don mhata) nó cruth na litreacha a dhéanamh le do lámha le dul siar ar fhoghlaim na litreacha. Is féidir le marcóirí a bhfuil dathanna éagsúla orthu agus clár bán an-difríocht a dhéanamh do roinnt páistí ó thaobh na foghlama de.

Chomh maith leis seo, cinntigh go bhfuil timpeallacht mhaith foghlama curtha ar fáil don obair bhaile. D’fhéadfadh spás ciúin atá saor ó rudaí a tharraingíonn aird bheith i gceist anseo. Ba chóir an obair bhaile a dhéanamh ag am nach bhfuil tuirse nó ocras ar an bpáiste, tar éis dó nó di sos a fháil tar éis na scoile. Déan cinnte go bhfuil go leor solais san áit staidéir is go bhfuil gach rud a bheidh ag teastáil ón bpáiste aige nó aici (leabhair nótaí agus stáiseanóireacht). Is féidir le háit staidéir atá eagraithe frustrachas nach bhfuil gá leis a sheachaint. D’fhéadfaí pleanálaí balla nó deisce a úsáid, chomh maith le comhaid dhathchódaithe do na hábhair agus leabhair nótaí do pháistí atá níos sine. Déan do pháiste a spreagadh le moladh agus déan taifead ar dhul chun cinn an pháiste i réimsí éagsúla. Glac sos nuair a thagann buairt nó frustrachas ar an bpáiste agus meabhraigh dóibh an dul chun cinn atá déanta.